Levi Rizki Saputra Notes

Turunan Fungsi Trigonometri

Created at . Updated at .

# Turunan Sinus dan Cosinus

# Menggunakan Garis Singgung

Misalkan kita menggambar fungsi sin(x)\sin(x) untuk menganalisis garis singgung fungsi pada berbagai titik terutama sudut istimewa.

Garis Singgung Fungsi Sinus

Maka derivasi dari sin(x)\sin(x) pada berbagai titik berdasarkan kemiringan garis singgung.

xx d(sin(x))/dxd(\sin(x))/dx
00 11
π/2\pi/2 00
π\pi 1-1
3π/23\pi/2 00
2π2\pi 11
\dots \ldots

Kemudian kita bisa menggambar y=d(sin(x))/dxy = d(\sin(x))/dx dan mencoba menghubungkan titik-titik yang kita tahu untuk menebak fungsi adap d(sin(x))/dxd(\sin(x))/dx.

Grafik Fungsi Turunan Sinus

Bisa ditebak secara intuitif berdasarkan grafik y=d(sin(x))/dxy=d(\sin(x))/dx dan tabel nilai derivatif bahwa d(sin(x))dx=cos(x)\dfrac{d(\sin(x))}{dx}=\cos(x)

Metode ini juga dapat digunakan untuk mencari derivasi cos(x)\cos(x).

Garis Singgung pada Fungsi Cosinus

Maka derivasi dari cos(x)\cos(x) dari berbagai titik berdasarkan kemiringan garis singgung adalah

xx d(cos(x))/dxd(\cos(x))/dx
00 00
π/2\pi/2 1-1
π\pi 00
3π/23\pi/2 11
2π2\pi 00
\dots \ldots

Grafik Fungsi Turunan Cosinus

Dari data di atas kita bisa menggambar y=d(cos(x))/dxy=d(\cos(x))/dx dan menghubungkan titik-titik pada grafik untuk menebak fungsi dari d(cos(x))/dxd(\cos(x))/dx.

Bisa dilihat fungsi tersebut seperti fungsi sin yang dibalik nilai yy-nya (refleksi terhadap sumbu x). Bisa ditebak d(cos(x))/dx=sin(x)d(\cos(x))/dx=-\sin(x).

# Turunan Sinus

# Menggunakan Limit Cara 1

d(sin(x))dx=limh0sin(x+h)sin(x)h\frac{d(\sin(x))}{dx} =\lim_{h\to0}\frac{\sin(x+h)-\sin(x)}{h}

Kita bisa menggunakan sifat sin(AB)=2cos(A+B2)sin(AB2)\sin(A-B)=2\cos\left(\dfrac{A+B}{2}\right)\sin\left(\dfrac{A-B}{2}\right)

d(sin(x))dx=limh0sin(x+h)sin(x)h=limh02cos(x+h+x2)sin(x+hx2)h=limh02cos(2x+h2)sin(h2)h=limh02cos(x+h2)sin(h2)h=limh0cos(x+h2)sin(h2)(h2)=limh0cos(x+h2)sin(h2)(h2)=limh0(cos(x+h2))limh0(sin(h2)(h2))\begin{align*} \frac{d(\sin(x))}{dx} & =\lim_{h\to0}\frac{\sin(x+h)-\sin(x)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\frac{2\cos\left(\dfrac{x+h+x}{2}\right)\sin\left(\dfrac{x+h-x}{2}\right)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\frac{2\cos\left(\dfrac{2x+h}{2}\right)\sin\left(\dfrac{h}{2}\right)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\frac{2\cos\left(x+\dfrac{h}{2}\right)\sin\left(\dfrac{h}{2}\right)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\frac{\cos\left(x+\dfrac{h}{2}\right)\sin\left(\dfrac{h}{2}\right)}{\left(\dfrac{h}{2}\right)}\\ & =\lim_{h\to0}\cos\left(x+\dfrac{h}{2}\right)\frac{\sin\left(\dfrac{h}{2}\right)}{\left(\dfrac{h}{2}\right)}\\ & =\lim_{h\to0}\left(\cos\left(x+\dfrac{h}{2}\right)\right)\lim_{h\to0}\left(\frac{\sin\left(\dfrac{h}{2}\right)}{\left(\dfrac{h}{2}\right)}\right) \end{align*}

Misalkan θ=h2\theta = \dfrac{h}{2}. Saat h0h \to 0, h20\dfrac{h}{2} \to 0, maka θ0\theta \to 0. Jadi limh0=limθ0\lim_{h\to0} = \lim_{\theta \to 0}

d(sin(x))dx=limh0(cos(x+h2))limh0(sin(h2)(h2))=limh0(cos(x+h2))limθ0(sin(θ)θ)\begin{align*} \frac{d(\sin(x))}{dx} & =\lim_{h\to0}\left(\cos\left(x+\dfrac{h}{2}\right)\right)\lim_{h\to0}\left(\frac{\sin\left(\dfrac{h}{2}\right)}{\left(\dfrac{h}{2}\right)}\right)\\ & =\lim_{h\to0}\left(\cos\left(x+\dfrac{h}{2}\right)\right)\lim_{\theta\to0}\left(\frac{\sin\left(\theta\right)}{\theta}\right) \end{align*}

Ingat sifat limθ0sin(θ)θ=1\lim_{\theta\to0}\dfrac{\sin(\theta)}{\theta} = 1. Lihat Limit Trigomometri

d(sin(x))dx=limh0(cos(x+h2))limθ0(sin(θ)θ)=limh0(cos(x+h2))1=cos(x+02)=cos(x)\begin{align*} \frac{d(\sin(x))}{dx} & =\lim_{h\to0}\left(\cos\left(x+\dfrac{h}{2}\right)\right)\lim_{\theta\to0}\left(\frac{\sin\left(\theta\right)}{\theta}\right)\\ & =\lim_{h\to0}\left(\cos\left(x+\dfrac{h}{2}\right)\right)1\\ & =\cos(x+\frac{0}{2})\\ & =\cos(x) \end{align*}

# Menggunakan Limit Cara 2

Kita menggunakan sifat penjumlahan trigonometri.

d(sin(x))dx=limh0sin(x+h)sin(x)h=limh0sin(x)cos(h)+cos(x)sin(h)sin(x)h=limh0sin(x)(cos(h)1)+cos(x)sin(h)h=limh0(sin(x)(cos(h)1)h+cos(x)sin(h)h)=limh0(sin(x)(cos(h)1)h)+limh0(cos(x)sin(h)h)=sin(x)limh0(cos(h)1h)+cos(x)limh0(sin(h)h)\begin{align*} \frac{d(\sin(x))}{dx} & =\lim_{h\to0}\frac{\sin(x+h)-\sin(x)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\frac{\sin(x)\cos(h)+\cos(x)\sin(h)-\sin(x)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\frac{\sin(x)(\cos(h)-1)+\cos(x)\sin(h)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\left(\frac{\sin(x)(\cos(h)-1)}{h}+\frac{\cos(x)\sin(h)}{h}\right)\\ & =\lim_{h\to0}\left(\frac{\sin(x)(\cos(h)-1)}{h}\right)+\lim_{h\to0}\left(\frac{\cos(x)\sin(h)}{h}\right)\\ & =\sin(x)\lim_{h\to0}\left(\frac{\cos(h)-1}{h}\right)+\cos(x)\lim_{h\to0}\left(\frac{\sin(h)}{h}\right) \end{align*}

Ingat sifat limθ0cos(θ)1θ=0\lim_{\theta\to0}\dfrac{\cos(\theta)-1}{\theta} =0. Lihat Limit Trigomometri

d(sin(x))dx=sin(x)limh0(cos(h)1h)+cos(x)limh0(sin(h)h)=sin(x)×0+cos(x)×1=cos(x)\begin{align*} \frac{d(\sin(x))}{dx} & =\sin(x)\lim_{h\to0}\left(\frac{\cos(h)-1}{h}\right)+\cos(x)\lim_{h\to0}\left(\frac{\sin(h)}{h}\right)\\ & =\sin(x)\times0+\cos(x)\times1\\ & =\cos(x) \end{align*}

# Turunan Cosinus

# Menggunakan Sifat Trigonometri

d(cos(x))dx=d(sin(90°x))dx=d(sin(π2x))dx=d(sin(π2x))d(π2x)×(π2x)dx=cos(π2x)×(01)=cos(π2x)=sin(x)\begin{align*} \frac{d(\cos(x))}{dx} & =\frac{d(\sin(90\degree-x))}{dx}\\ & =\frac{d\left(\sin\left(\dfrac{\pi}{2}-x\right)\right)}{dx}\\ & =\frac{d\left(\sin\left(\dfrac{\pi}{2}-x\right)\right)}{d\left(\dfrac{\pi}{2}-x\right)}\times\frac{\left(\dfrac{\pi}{2}-x\right)}{dx}\\ & =\cos\left(\frac{\pi}{2}-x\right)\times(0-1)\\ & =-\cos\left(\frac{\pi}{2}-x\right)\\ & =-\sin(x) \end{align*}

# Menggunakan Limit

Kita menggunakan sifat penjumlahan cosinus

d(cos(x))dx=limh0cos(x+h)cos(x)h=limh0cos(x)cos(h)sin(x)sin(h)cos(x)h=limh0cos(x)(cos(h)1)sin(x)sin(h)h=limh0(cos(x)(cos(h)1)hsin(x)sin(h)h)=limh0(cos(x)(cos(h)1)h)limh0(sin(x)sin(h)h)=cos(x)limh0((cos(h)1)h)sin(x)limh0(sin(h)h)=cos(x)×0sin(x)×1=sin(x)\begin{align*} \frac{d(\cos(x))}{dx} & =\lim_{h\to0}\frac{\cos(x+h)-\cos(x)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\frac{\cos(x)\cos(h)-\sin(x)\sin(h)-\cos(x)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\frac{\cos(x)(\cos(h)-1)-\sin(x)\sin(h)}{h}\\ & =\lim_{h\to0}\left(\cos(x)\frac{(\cos(h)-1)}{h}-\sin(x)\frac{\sin(h)}{h}\right)\\ & =\lim_{h\to0}\left(\cos(x)\frac{(\cos(h)-1)}{h}\right)-\lim_{h\to0}\left(\sin(x)\frac{\sin(h)}{h}\right)\\ & =\cos(x)\lim_{h\to0}\left(\frac{(\cos(h)-1)}{h}\right)-\sin(x)\lim_{h\to0}\left(\frac{\sin(h)}{h}\right)\\ & =\cos(x)\times0-\sin(x)\times1\\ & =-\sin(x) \end{align*}

# Derivasi Tangen

d(tan(x))dx=ddx(sin(x)cos(x))=d(sin(x))dxcos(x)d(cos(x))dxsin(x)cos2(x)=cos(x)cos(x)(sin(x))sin(x)cos2(x)=cos2(x)+sin2(x)cos2(x)=1cos2(x)=sec2(x)\begin{align*} \frac{d(tan(x))}{dx} & =\frac{d}{dx}\left(\frac{\sin(x)}{\cos(x)}\right)\\ & =\dfrac{\frac{d(\sin(x))}{dx}\cos(x)-\frac{d(\cos(x))}{dx}\sin(x)}{\cos^{2}(x)}\\ & =\dfrac{\cos(x)\cos(x)-(-\sin(x))\sin(x)}{\cos^{2}(x)}\\ & =\dfrac{\cos^{2}(x)+\sin^{2}(x)}{\cos^{2}(x)}\\ & =\frac{1}{\cos^{2}(x)}\\ & =\sec^{2}(x) \end{align*}

# Derivasi Secan

d(sec(x))dx=ddx(1cos(x))=d(1)dxcos(x)d(cos(x))dx×1cos2(x)=0×cos(x)(sin(x))cos2(x)=sin(x)cos2(x)=sin(x)cos(x)cos(x)=tan(x)sec(x)\begin{align*} \frac{d(\sec(x))}{dx} & =\frac{d}{dx}\left(\frac{1}{\cos(x)}\right)\\ & =\dfrac{\frac{d(1)}{dx}\cos(x)-\frac{d(\cos(x))}{dx}\times1}{\cos^{2}(x)}\\ & =\dfrac{0\times\cos(x)-(-\sin(x))}{\cos^{2}(x)}\\ & =\dfrac{\sin(x)}{\cos^{2}(x)}\\ & =\frac{\sin(x)}{\cos(x)\cos(x)}\\ & =\tan(x)\sec(x) \end{align*}

# Derivasi Cosecan

d(csc(x))dx=ddx(1sin(x))=d(1)dxsin(x)d(sin(x))dx×1sin2(x)=0×sin(x)cos(x)sin2(x)=cos(x)sin2(x)=cos(x)sin(x)sin(x)=cot(x)csc(x)\begin{align*} \frac{d(\csc(x))}{dx} & =\frac{d}{dx}\left(\frac{1}{\sin(x)}\right)\\ & =\dfrac{\frac{d(1)}{dx}\sin(x)-\frac{d(\sin(x))}{dx}\times1}{\sin^{2}(x)}\\ & =\dfrac{0\times\sin(x)-\cos(x)}{\sin^{2}(x)}\\ & =\dfrac{-\cos(x)}{\sin^{2}(x)}\\ & =\frac{-\cos(x)}{\sin(x)\sin(x)}\\ & =-\cot(x)\csc(x) \end{align*}

# Derivasi Cotangen

d(tan(x))dx=ddx(cos(x)sin(x))=d(cos(x))dxsin(x)d(sin(x))dxcos(x)sin2(x)=(sin(x))sin(x)cos(x)cos(x)sin2(x)=sin2(x)cos2(x)sin2(x)=(sin2(x)+cos2(x))sin2(x)=1sin2(x)=csc2(x)\begin{align*} \frac{d(\tan(x))}{dx} & =\frac{d}{dx}\left(\frac{\cos(x)}{\sin(x)}\right)\\ & =\dfrac{\frac{d(\cos(x))}{dx}\sin(x)-\frac{d(\sin(x))}{dx}\cos(x)}{\sin^{2}(x)}\\ & =\dfrac{(-\sin(x))\sin(x)-\cos(x)\cos(x)}{\sin^{2}(x)}\\ & =\dfrac{-\sin^{2}(x)-\cos^{2}(x)}{\sin^{2}(x)}\\ & =\dfrac{-(\sin^{2}(x)+\cos^{2}(x))}{\sin^{2}(x)}\\ & =\frac{-1}{\sin^{2}(x)}\\ & =-\csc^{2}(x) \end{align*}

# Kesimpulan

Derivasi untuk fungsi trigonometri

d(sin(x))dx=cos(x)d(cos(x))dx=sin(x)d(tan(x))dx=sec2(x)d(sec(x))dx=tan(x)sec(x)d(csc(x))dx=cot(x)csc(x)d(cot(x))dx=csc2(x)\begin{align*} \frac{d(\sin(x))}{dx} & =\cos(x)\\ \frac{d(\cos(x))}{dx} & =-\sin(x)\\ \frac{d(\tan(x))}{dx} & =\sec^{2}(x)\\ \frac{d(\sec(x))}{dx} & =\tan(x)\sec(x)\\ \frac{d(\csc(x))}{dx} & =-\cot(x)\csc(x)\\ \frac{d(\cot(x))}{dx} & =-\csc^{2}(x) \end{align*}